وام دهی همتا به همتا (P2P): راهی برای کسب درامد غیرفعال
وام دهی همتا به همتا (P2P): دروازهای به سوی درآمد غیرفعال یا میدانی پر از ریسک؟
در دنیای مالی امروز که به سرعت در حال تحول است، روشهای سنتی بانکداری و اعطای وام رفتهرفته جای خود را به مدلهای نوینتر و فناورانهتر میدهند. در این میان، وامدهی همتا به همتا (Peer-to-Peer Lending – P2P)، که با نام وامدهی بازار (Marketplace Lending) نیز شناخته میشود، به عنوان یک نوآوری برجسته ظهور کرده است. این مدل، با استفاده از پلتفرمهای آنلاین، به افراد و کسبوکارها این امکان را میدهد که مستقیماً با یکدیگر ارتباط برقرار کنند و نیازهای مالی یکدیگر را تأمین کنند، بدون اینکه نیازی به واسطههای مالی سنتی مانند بانکها باشد. این حذف واسطهها، پتانسیلهای جدیدی برای کسب درآمد غیرفعال و دسترسی به سرمایه را ایجاد کرده است، اما همچون هر فرصت سرمایهگذاری دیگری، با ریسکهای خاص خود نیز همراه است.
این مقاله، به عنوان یک راهنمای جامع و تشریحی، شما را به کاوشی عمیق در دنیای وامدهی P2P دعوت میکند. از درک ماهیت بنیادین P2P و نحوه عملکرد آن گرفته تا بررسی جزئیات وامدهی و وامگیری، مزایا و ریسکهای پنهان، و گامهای عملی برای تبدیل شدن به یک سرمایهگذار P2P. هدف این تحلیل جامع، ارائه اطلاعاتی شفاف و بیطرفانه است تا بتوانید با آگاهی کامل تصمیم بگیرید که آیا این روش سرمایهگذاری، با اهداف مالی و میزان تحمل ریسک شما همخوانی دارد یا خیر. این مقاله همچنین برای بهینهسازی جستجوی گوگل تنظیم شده است تا پاسخگوی تمامی پرسشهای شما در مورد وامدهی P2P، کسب درآمد غیرفعال با وامدهی، مزایا و معایب وامهای همتا به همتا، و نحوه سرمایهگذاری در P2P باشد.
۱. وامدهی همتا به همتا (P2P) چیست؟ انقلابی در مدل مالی سنتی
وامدهی همتا به همتا (P2P)، در هسته خود، یک مدل مالی نوآورانه است که واسطههای مالی سنتی (مانند بانکها) را از معادله وامدهی و وامگیری حذف میکند. در این مدل، پلتفرمهای آنلاین نقش تسهیلکننده را ایفا میکنند و وامدهندگان (سرمایهگذاران) را مستقیماً به وامگیرندگان (افراد یا کسبوکارها) متصل میکنند. این پلتفرمها، یک بازار (Marketplace) مجازی ایجاد میکنند که در آن عرضه و تقاضای وام به صورت مستقیم با یکدیگر تطابق داده میشوند.
فرآیند اساسی P2P:
- وامگیرندگان: افراد یا کسبوکارهایی که به دنبال دریافت وام هستند، در پلتفرم P2P درخواست وام خود را ثبت میکنند. این درخواست شامل جزئیات مالی، هدف از وام، و اطلاعات مربوط به اعتبارشان است.
- وامدهندگان (سرمایهگذاران): از سوی دیگر، سرمایهگذاران فردی یا نهادی میتوانند این لیست وامها (Loan Listings) را در پلتفرم مرور و تحلیل کنند. آنها بر اساس معیارهایی مانند نرخ بهره پیشنهادی (Interest Rate)، ریسک اعتباری وامگیرنده (Borrower’s Credit Risk)، و هدف از وام، تصمیم میگیرند که آیا بخشی یا تمام وام را تأمین مالی کنند.
نقش پلتفرمهای P2P: پلتفرمهای P2P صرفاً یک وبسایت نیستند، بلکه به عنوان واسطههای فناورانه عمل میکنند که کل فرآیند را تسهیل میکنند:
- ارزیابی اعتبار: این پلتفرمها معمولاً دارای سیستمهای پیچیدهای برای ارزیابی اعتبار وامگیرندگان هستند. این ارزیابی میتواند شامل بررسی سوابق اعتباری، درآمد، بدهیها، و حتی الگوریتمهای اختصاصی باشد.
- تسهیل درخواست وام: آنها فرآیند درخواست وام را ساده و دیجیتالی میکنند.
- خدمات پس از وامدهی (Loan Servicing): پلتفرم مسئول جمعآوری بازپرداختهای ماهانه (Monthly Repayments) از وامگیرندگان و توزیع آن بین وامدهندگان است.
- رعایت قوانین و مقررات: بسترهای P2P تحت محدودیتهای قانونی و مقرراتی کشوری که در آن مستقر هستند، عمل میکنند. این پلتفرمها باید از تمام قوانین مربوط به حمایت از وامگیرنده و سرمایهگذار پیروی کنند، که این مقررات بسته به حوزه قضایی متفاوت است.
موارد استفاده از وامهای P2P: وامهای P2P میتوانند برای طیف وسیعی از اهداف استفاده شوند، از جمله:
- تجمیع بدهی (Debt Consolidation): ترکیب چندین بدهی کوچکتر با نرخ بهره بالا به یک وام بزرگتر با نرخ بهره پایینتر.
- وامهای کسبوکار کوچک (Small Business Loans): تأمین مالی برای راهاندازی یا توسعه کسبوکارهای نوپا.
- وامهای تحصیلی (Education Loans): پوشش هزینههای تحصیل.
- وامهای شخصی (Personal Loans): برای هزینههای غیرمنتظره، خرید کالاهای بزرگ یا بهبود منزل.
۲. P2P چگونه کار میکند؟ یک سناریوی گامبهگام
برای درک عملیتر نحوه عملکرد وامدهی P2P، بیایید فرآیند را از طریق یک مثال واضح دنبال کنیم:
مثال: علی (وامگیرنده) و سارا (وامدهنده)
فرض کنید علی نیاز به ۱۰,۰۰۰ دلار وام برای تجمیع بدهیهایش دارد. او تصمیم میگیرد از یک پلتفرم وامدهی P2P استفاده کند:
- درخواست وام علی: علی به وبسایت یک پلتفرم P2P معتبر مراجعه کرده و درخواست وام خود را ثبت میکند. او جزئیات مالی کامل خود، سابقه اعتباری، میزان وام درخواستی، نرخ سود مورد انتظار، و توجیه وام (تجمیع بدهی) را در اختیار پلتفرم قرار میدهد.
- ارزیابی اعتبار توسط پلتفرم: پلتفرم P2P، بر اساس اطلاعات ارائه شده توسط علی و با استفاده از الگوریتمهای خود، اعتبار سنجی (Creditworthiness) او را به دقت ارزیابی میکند. این مرحله برای تعیین ریسک اعطای وام به علی و همچنین تعیین نرخ بهره مناسب برای او حیاتی است.
- لیست شدن وام در پلتفرم: پس از تأیید اعتبار، پلتفرم درخواست وام علی را به همراه اطلاعات کلیدی (مانند مبلغ وام، نرخ درصد سالانه پیشنهادی (APR)، هدف وام و رتبه اعتباری علی) در لیست وامهای موجود برای سرمایهگذاران منتشر میکند.
- بررسی و تصمیمگیری سارا (سرمایهگذار): سارا، به عنوان یک سرمایهگذار در پلتفرم P2P، شروع به مرور لیست وامهای موجود میکند. او درخواست وام علی را مطالعه کرده و با توجه به فلسفه سرمایهگذاری خود (مثلاً علاقه به ریسک متوسط و بازدهی معقول) و ارزیابی ریسک علی، تصمیم میگیرد ۱,۰۰۰ دلار از این وام را تأمین مالی کند.
- تأمین کامل وام: سایر سرمایهگذاران نیز، با توجه به ترجیحات خود، بخشی یا تمام وام علی را تأمین مالی میکنند. هنگامی که کل مبلغ ۱۰,۰۰۰ دلار وام به طور کامل توسط سرمایهگذاران مختلف تأمین شد (Fully Funded)، پلتفرم مبلغ وام را به حساب بانکی علی واریز میکند.
- بازپرداختهای ماهانه علی: از این به بعد، علی هر ماه مبلغ مشخصی را که شامل اصل (Principal) و سود (Interest) وام میشود، به پلتفرم P2P پرداخت میکند.
- توزیع بازپرداختها بین وامدهندگان: شبکه P2P بازپرداختهای ماهانه علی را جمعآوری کرده و سپس آنها را به صورت متناسب با سهم هر وامدهنده، بین سرمایهگذارانی از جمله سارا، توزیع میکند. به این ترتیب، سارا و سایر وامدهندگان از طریق پرداختهای بهرهای که علی انجام میدهد، سود سرمایهگذاری خود را کسب میکنند.
این چرخه، اساس عملکرد وامدهی P2P را تشکیل میدهد، که در آن فناوری امکان ارتباط مستقیم مالی را فراهم میآورد.
۳. وامدهی و دریافت وجه با P2P: مزایا و ریسکهای دو سوی سکه
وامدهی P2P، مانند هر ابزار مالی دیگری، دارای مزایا و ریسکهایی است که باید توسط هر دو طرف (وامدهندگان و وامگیرندگان) به دقت مورد بررسی قرار گیرد.
۳-۱. مزایای وامدهی P2P:
برای وامدهندگان (سرمایهگذاران):
- پتانسیل بازده بالاتر (Higher Return Potential): وامدهندگان P2P میتوانند نرخ بازده بالاتری نسبت به سپردهگذاری در حسابهای پسانداز سنتی یا سایر ابزارهای سرمایهگذاری با درآمد ثابت (مانند اوراق قرضه) کسب کنند، چرا که واسطهای در میان نیست که بخش عمده سود را برداشت کند.
- تنوعبخشی به سبد سرمایهگذاری (Diversification): وامدهندگان میتوانند با سرمایهگذاری در طیف وسیعی از وامها (با مقادیر کم در هر وام) و در دستههای مختلف وامگیرندگان (با سطوح ریسک متفاوت)، سبد وام خود را متنوع کنند و بدین ترتیب خطر کلی (Overall Risk) را کاهش دهند.
- تأثیرگذاری اجتماعی و سرمایهگذاری هدفمند (Social Impact & Targeted Investment): برخی از وامدهندگان P2P از اینکه میتوانند به کسبوکارها و افراد واقعی در رسیدن به اهداف مالیشان کمک کنند، احساس رضایت اجتماعی دارند. همچنین میتوانند در پروژههای خاصی که با ارزشهایشان همخوانی دارد، سرمایهگذاری کنند.
- دسترسی آسان و فرآیند ساده (Easy Access & Simplified Process): فرآیند سرمایهگذاری معمولاً کاملاً آنلاین و کاربرپسند است.
برای وامگیرندگان:
- دسترسی آسانتر به سرمایه (Easier Access to Capital): وامگیرندگانی که ممکن است به دلیل سابقه اعتباری نامناسب یا عدم مطابقت با معیارهای سختگیرانه بانکهای سنتی، قادر به دریافت وام نباشند، ممکن است از طریق پلتفرمهای P2P به اعتبار مورد نیاز دسترسی پیدا کنند.
- نرخ بهره بالقوه پایینتر (Potentially Lower Interest Rates): برای وامگیرندگان با اعتبار خوب، نرخ بهره وامهای P2P میتواند گاهی اوقات پایینتر از نرخهای پیشنهادی بانکهای سنتی باشد، زیرا هزینههای عملیاتی پلتفرمهای P2P معمولاً کمتر است.
- فرآیند درخواست سادهتر و سریعتر (Simpler & Faster Application Process): فرآیند درخواست وام P2P اغلب کاملاً آنلاین، سادهتر و سریعتر از فرآیند طولانی و کاغذبازیمحور درخواست وام از بانکها است.
۳-۲. ریسکهای وامدهی P2P:
برای وامدهندگان:
- خطر عدم پرداخت (Default Risk): بزرگترین ریسک. وامگیرنده ممکن است نتواند وام خود را بازپرداخت کند. این امر میتواند منجر به از دست رفتن اصل سرمایه و سود مورد انتظار برای وامدهنده شود. گرچه پلتفرمها سعی در ارزیابی اعتبار دارند، اما این خطر هرگز به صفر نمیرسد.
- خطر اعتباری (Credit Risk): به توانایی وامگیرنده در بازپرداخت بدهیهایش اشاره دارد. وامدهندگان باید خودشان نیز ریسک اعتباری وامگیرندگان را ارزیابی کنند. وامگیرندگان با اعتبار ضعیفتر معمولاً نرخ بهره بالاتری پرداخت میکنند، اما ریسک عدم پرداخت آنها نیز بیشتر است.
- خطر نقدینگی (Liquidity Risk): سرمایه شما در وامهای P2P ممکن است برای مدت زمان مشخصی قفل شود تا وامگیرنده آن را بازپرداخت کند. این بدان معناست که شما ممکن است نتوانید به سرعت سرمایه خود را در صورت نیاز برداشت کنید.
- خطر پلتفرم (Platform Risk): اگر پلتفرم P2P ورشکست شود یا دچار مشکلات فنی/امنیتی شود، سرمایه وامدهندگان ممکن است به خطر بیفتد. انتخاب پلتفرم معتبر با سابقه اثباتشده حیاتی است.
- خطر نرخ بهره (Interest Rate Risk): در برخی موارد، نرخ بهره وامهای P2P میتواند با نوسانات بازار یا تغییرات در سیاستهای پولی نوسان داشته باشد، که این امر ممکن است بر بازدهی مورد انتظار تأثیر بگذارد.
برای وامگیرندگان:
- نرخ بهره بالا (High Interest Rates): به خصوص برای وامگیرندگانی که سابقه اعتباری ضعیفی دارند، نرخ بهره وامهای P2P میتواند بسیار بالا باشد.
- هزینهها (Fees): پلتفرمهای P2P ممکن است هزینههایی را برای درخواست وام، خدماتدهی (Servicing Fees)، یا حتی در صورت عدم بازپرداخت دریافت کنند که میتواند به هزینههای کلی وام اضافه کند.
- شرایط سخت (Strict Terms): در برخی موارد، وامدهندگان P2P یا پلتفرمها ممکن است شرایط سختگیرانهتری نسبت به وامهای سنتی داشته باشند.
۴. چگونه به یک سرمایهگذار P2P شویم؟ گامهای عملی
اگر پس از ارزیابی مزایا و ریسکها، به سرمایهگذاری در P2P علاقه مند شدید، مراحل زیر را دنبال کنید:
- یک پلتفرم P2P معتبر را انتخاب کنید: این مهمترین گام است. تحقیقات خود را به دقت انجام دهید. به دنبال پلتفرمی باشید که:
- سابقه اثباتشده (Proven Track Record): سالها تجربه و نتایج عملکردی شفاف داشته باشد.
- اقدامات امنیتی قوی (Robust Security Measures): اطلاعات شخصی و مالی شما را به خوبی محافظت کند.
- فرآیندهای ارزیابی اعتبار مناسب (Sound Credit Assessment Processes): دارای سیستمهای دقیق برای بررسی وامگیرندگان باشد.
- شفافیت در کارمزدها (Transparent Fees): تمام هزینههای خود را به وضوح بیان کند.
- مقرراتپذیری (Regulatory Compliance): تحت نظارت نهادهای مالی معتبر در حوزه قضایی خود باشد.
- مثالها: پلتفرمهای معتبر جهانی مانند LendingClub و Prosper در آمریکا، یا Zopa در بریتانیا (گرچه مدلهای آنها ممکن است تغییر کرده باشد)، نمونههایی هستند که سابقهای طولانی دارند. در حوزه کریپتو، پلتفرمهای Aave یا Compound (در فضای دیفای) نمونههای P2P وامدهی هستند.
- حساب کاربری ایجاد کنید و مشخصات خود را تأیید کنید (Account Creation & Verification): اکثر پلتفرمهای P2P برای رعایت مقررات مبارزه با پولشویی (AML) و شناسایی مشتری (KYC)، نیاز به اطلاعات شخصی و مالی شما (مانند اثبات هویت، آدرس و درآمد) دارند.
- سرمایه خود را تأمین کنید (Fund Your Investment): پس از تأیید حساب، باید پول را به حساب P2P خود واریز کنید. این پول برای سرمایهگذاری در وامها مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
- وامها را مرور کنید و انتخاب کنید (Browse & Select Loans): پلتفرمهای P2P معمولاً طیف وسیعی از وامها را با مشخصات مختلف (مبلغ، نرخ بهره، رتبه اعتباری وامگیرنده، هدف وام) ارائه میدهند. با دقت تمام وامها را بررسی کنید و بر اساس سطح تحمل ریسک و اهداف سرمایهگذاری خود، وامهایی را برای سرمایهگذاری انتخاب کنید. تنوعبخشی (Diversification) را فراموش نکنید؛ به جای قرار دادن تمام سرمایه در یک وام، آن را بین دهها یا صدها وام کوچکتر تقسیم کنید.
- وامهای خود را نظارت و مدیریت کنید (Monitor & Manage Your Loans): به طور مرتب عملکرد وامهای خود را بررسی کنید. پلتفرمها معمولاً داشبوردهایی را برای پیگیری بازپرداختها، وامهای معوقه (Delinquent Loans) و بازده کلی ارائه میدهند. در صورت نیاز به بازبینی استراتژی یا تصمیمگیری برای سرمایهگذاری مجدد، اقدام کنید.
۵. کسب درآمد غیرفعال با P2P: واقعیت یا رؤیا؟
وامدهی P2P قطعاً میتواند به عنوان یک راه برای کسب درآمد غیرفعال (Passive Income) عمل کند. با سرمایهگذاری اولیه و سپس دریافت خودکار بازپرداختهای بهره، شما میتوانید جریان ثابتی از درآمد ایجاد کنید. این ایده جذاب است، زیرا به شما امکان میدهد پولتان برایتان کار کند، بدون اینکه نیاز به دخالت فعال روزانه داشته باشید.
با این حال، مهم است که به یاد داشته باشید:
- P2P بدون ریسک نیست: همانطور که پیشتر ذکر شد، خطر عدم پرداخت همواره وجود دارد.
- تحقیق و درک ریسکها ضروری است: قبل از سرمایهگذاری، باید تحقیقات خود را به دقت انجام دهید و تمامی ریسکهای بالقوه را به طور کامل درک کنید. صرفاً به وعدههای بازدهی بالا اعتماد نکنید.
- P2P به مدیریت نیاز دارد: اگرچه “غیرفعال” نامیده میشود، اما نیاز به نظارت دورهای، تنوعبخشی اولیه هوشمندانه، و تنظیم استراتژی در صورت تغییر شرایط بازار دارد.
جمعبندی: آینده وامدهی در دستان شما
وامدهی همتا به همتا (P2P) یک پلتفرم قدرتمند و نوآورانه است که افراد را قادر میسازد تا مستقیماً به یکدیگر وام بدهند و از واسطههای مالی سنتی گذر کنند. این مدل، مزایای متعددی را هم برای وامدهندگان (مانند پتانسیل بازده بالاتر و تنوعبخشی) و هم برای وامگیرندگان (مانند دسترسی آسانتر به سرمایه و فرآیند سادهتر) به ارمغان میآورد.
با وجود این مزایا، وامدهی P2P بدون ریسک نیست. وامدهندگان باید به دقت خطر عدم پرداخت، خطر اعتباری، خطر نقدینگی و خطر پلتفرم را در نظر بگیرند. وامگیرندگان نیز باید از نرخ بهره بالا در صورت اعتبار ضعیف، هزینهها، و شرایط احتمالی سختگیرانه آگاه باشند.
قبل از هرگونه سرمایهگذاری در P2P، ضروری است که تحقیقات گستردهای انجام دهید، یک پلتفرم معتبر و با سابقه را انتخاب کنید، و به طور کامل ریسکهای مرتبط را درک کنید. با رویکردی آگاهانه و استراتژیک، وامدهی P2P میتواند به ابزاری قدرتمند برای کسب درآمد غیرفعال و دستیابی به اهداف مالی شما تبدیل شود.
سوال و جواب متداول درباره وامدهی همتا به همتا (P2P)
۱. وامدهی همتا به همتا (P2P) دقیقاً چیست؟ پاسخ: وامدهی همتا به همتا (Peer-to-Peer Lending – P2P) یک مدل مالی است که از پلتفرمهای آنلاین برای اتصال مستقیم افراد یا کسبوکارهایی که نیاز به وام دارند (وامگیرندگان) با افرادی که مایل به وامدادن و سرمایهگذاری هستند (وامدهندگان) استفاده میکند، بدون اینکه نیازی به واسطههای سنتی مانند بانکها باشد.
۲. چگونه یک پلتفرم P2P درآمد کسب میکند؟ پاسخ: پلتفرمهای P2P معمولاً با دریافت کارمزد (Fee) از وامگیرندگان (به عنوان کارمزد شروع وام یا Origination Fee) و گاهی اوقات از وامدهندگان (به عنوان کارمزد خدماتدهی وام یا Servicing Fee) درآمد کسب میکنند.
۳. آیا وامدهی P2P برای همه مناسب است؟ پاسخ: خیر. وامدهی P2P برای افرادی مناسب است که درک خوبی از ریسکهای مالی دارند، توانایی تحمل ریسک عدم پرداخت را دارند، و به دنبال پتانسیل بازدهی بالاتر نسبت به سرمایهگذاریهای سنتیتر هستند. برای وامگیرندگان، برای کسانی مناسب است که ممکن است به وامهای سنتی دسترسی نداشته باشند یا به دنبال نرخهای بهره رقابتیتر باشند.
۴. ریسک اصلی برای وامدهندگان P2P چیست؟ پاسخ: بزرگترین ریسک برای وامدهندگان P2P، خطر عدم پرداخت (Default Risk) است؛ یعنی وامگیرنده نتواند وام خود را بازپرداخت کند. این امر میتواند منجر به از دست رفتن اصل سرمایه وامدهنده شود.
۵. چگونه میتوان خطر عدم پرداخت در P2P را کاهش داد؟ پاسخ: با تنوعبخشی (Diversification) سرمایهگذاری خود در تعداد زیادی وام کوچک به جای تمرکز بر چند وام بزرگ، میتوانید این ریسک را کاهش دهید. همچنین، انتخاب وامگیرندگان با رتبه اعتباری بالاتر (گرچه بازدهی کمتری خواهند داشت) و انتخاب پلتفرمهای با ارزیابی اعتبار قوی، کمککننده است.
۶. آیا درآمد حاصل از وامدهی P2P مالیات دارد؟ پاسخ: بله. در اکثر کشورها، سود (بهره) حاصل از وامدهی P2P به عنوان درآمد تلقی شده و مشمول مالیات است. قوانین مالیاتی بسته به کشور و درآمد شما متفاوت است و باید با یک مشاور مالیاتی مشورت کنید.
۷. تفاوت وامدهی P2P با بانکداری سنتی چیست؟ پاسخ: تفاوت اصلی در حذف واسطه است. در P2P، وامدهندگان و وامگیرندگان مستقیماً متصل میشوند، در حالی که در بانکداری سنتی، بانک به عنوان واسطه عمل میکند، سپردههای مردم را جمعآوری کرده و از آن برای اعطای وام استفاده میکند. این حذف واسطه میتواند به نرخهای بهره بهتر و فرآیندهای سریعتر منجر شود.
۸. آیا میتوانم با مبلغ کمی در P2P سرمایهگذاری کنم؟ پاسخ: بله، بسیاری از پلتفرمهای P2P امکان سرمایهگذاری با مبالغ بسیار کم (مثلاً از ۲۵ دلار در هر وام) را فراهم میکنند. این ویژگی، تنوعبخشی را حتی برای سرمایهگذاران کوچکتر نیز ممکن میسازد.
۹. چگونه یک پلتفرم P2P معتبر را انتخاب کنم؟ پاسخ: به دنبال پلتفرمهایی با سابقه طولانی، مجوزهای قانونی (رگولاتوری)، شفافیت کامل در کارمزدها و ریسکها، فرآیندهای قوی ارزیابی اعتبار وامگیرنده، و بازخوردهای مثبت از کاربران باشید. بررسی سایتهای مستقل نقد و بررسی و انجمنهای سرمایهگذاری میتواند مفید باشد.
۱۰. آیا وامدهی P2P همان وامدهی رمزارز (Crypto Lending) است؟ پاسخ: خیر، وامدهی P2P یک مفهوم گستردهتر است که میتواند شامل وامدهی فیات (ارزهای سنتی) نیز باشد. وامدهی رمزارز معمولاً به پلتفرمهایی اشاره دارد که در آن ارزهای دیجیتال به عنوان دارایی برای وامدهی یا وثیقه برای وامگیری استفاده میشوند و اغلب بر روی فناوری بلاکچین و پروتکلهای دیفای (DeFi) بنا شدهاند، مانند Aave یا Compound. گرچه شباهتهایی در مفهوم همتا به همتا دارند، اما در داراییهای مورد استفاده و زیرساخت فنی متفاوتند.
در اینجا برخی از منابع اضافی برای اطلاعات بیشتر در مورد P2P آورده شده است:
- P2P Lending Association
- LendingClub
- Zopa
- Aave
